Cumhuriyet’in hangi iradeyle kurulduğu meselesi, sadece bir tarih tartışması değil; aynı zamanda bir hafıza ve kimlik meselesidir. Bu soruya verilecek en sağlam cevap, duygusal sloganlarda değil, doğrudan doğruya tarihî vesikalarda ve bizzat süreci yaşayanların kaleme aldığı metinlerde saklıdır. Başta Mustafa Kemal Atatürk’ün kaleme aldığı Nutuk olmak üzere, kongre tutanakları, meclis zabıtları ve anayasa metinleri Cumhuriyet’i kuran iradenin açık biçimde Türk milletine dayandığını göstermektedir.
1919’da başlayan Millî Mücadele süreci, herhangi bir hanedan hareketi ya da dar bir askerî kadronun girişimi olarak değil; doğrudan millet iradesine dayandırılmış bir istiklal mücadelesi olarak şekillenmiştir. Nutuk’ta Samsun’a çıkışın gerekçesi anlatılırken, “milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır” cümlesi bir strateji değil, bir ilke olarak ortaya konur. Bu ifade ilk kez Amasya Tamimi’nde resmî bir metne dönüşmüş; ardından Erzurum ve Sivas kongrelerinde millet egemenliği açık bir siyasal hedef hâline gelmiştir.
Erzurum Kongresi kararlarında “Kuvâ-yi Milliye’yi amil, irade-i milliyeyi hâkim kılmak esastır” denilerek, egemenliğin kaynağı tarif edilmiştir. Burada dikkat çekici olan husus, henüz ortada bir devlet aygıtı yokken, meşruiyetin kaynağının hanedan ya da dış destek değil; doğrudan doğruya millet olarak tanımlanmasıdır. Aynı çizgi Sivas Kongresi’nde de korunmuş, manda ve himaye fikri kesin bir dille reddedilmiştir. Bu ret, sadece diplomatik bir tavır değil; Türk milletinin kendi kaderini tayin iradesinin ilanıdır.
23 Nisan 1920’de Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin açılması ise bu iradenin kurumsallaşması anlamına gelir. Meclis’in ismindeki “Büyük” ve “Millet” vurgusu tesadüf değildir. Açılış konuşmalarında ve ilk tutanaklarda egemenliğin kaynağı olarak millet gösterilmiş; padişahın otoritesi fiilen ve hukuken devre dışı bırakılmıştır. 1921 tarihli Teşkilât-ı Esasiye Kanunu’nun birinci maddesi bu anlayışı anayasal hüküm hâline getirmiştir: “Hâkimiyet bilâ kayd ü şart milletindir.” Bu cümle, bir siyasal tercihin ötesinde, yeni devletin felsefesini tanımlar.
Nutuk’ta, İstanbul hükümetlerinin teslimiyetçi politikaları eleştirilirken, milletin bağımsızlık azmine duyulan güven sürekli vurgulanır. Atatürk, Millî Mücadele’yi anlatırken zaferi belirli bir zümreye değil, Türk milletinin fedakârlığına atfeder. Sakarya’dan Büyük Taarruz’a kadar cephede savaşan asker de, cephe gerisinde kağnısıyla mühimmat taşıyan Anadolu kadını da bu kurucu iradenin parçasıdır. Cumhuriyet, yalnızca bir askerî zaferin değil; topyekûn bir millet seferberliğinin sonucudur.
29 Ekim 1923’te Cumhuriyet ilan edildiğinde bu aslında yeni bir başlangıçtan çok, üç yıl önce Meclis’in açılışıyla fiilen başlayan sürecin hukuken tesciliydi. 1924 Anayasası’nda devletin adının “Türkiye Devleti” olarak belirlenmesi ve vatandaşlık bağının “Türk” kavramı etrafında tanımlanması, kurucu öznenin açık ifadesidir. Bu noktada “Türk” kavramı, etnik daraltma değil; siyasî ve hukukî bir kimlik olarak, yeni devletin kurucu milletini ifade eder.
Tarihî vesikalar gösteriyor ki Cumhuriyet, dış bir iradenin lütfu ya da masa başı bir mühendislik projesi değildir. İşgal altındaki bir coğrafyada, dağıtılmış bir ordudan, yokluk içindeki bir halktan doğan millî bir direnişin ürünüdür. Bu direnişin adı Türk milletidir. Nutuk’taki anlatım, kongre kararları ve anayasa metinleri bir bütün olarak okunduğunda, Cumhuriyet’i kuran iradenin millet egemenliği temelinde şekillendiği açıkça görülür.
Bugün Cumhuriyet’in anlamı üzerine konuşurken, meseleyi romantik bir nostaljiye ya da kuru bir ideolojik tartışmaya indirgemek yerine, o dönemin belgelerine bakmak gerekir. O belgeler bize şunu söyler: Cumhuriyet, bir hanedanın tasfiyesi kadar, bir milletin sahneye çıkışıdır. Ve o millet, tarih sahnesine kendi adıyla, kendi iradesiyle çıkmıştır.
Yorumlar kapalı.